بیماری اگزوکورتیس مرکبات

Exocortis Disease of Citrus

اگزوکورتیس، که گاهی اوقات به عنوان scaly butt (فلس‌دار) نیز شناخته می‌شود، یک بیماری عمده درختان مرکبات استرالیایی روی پایه پرتقال سه‌برگ در دهه‌های 1940 و 1950 بود، اما اکنون به دلیل استفاده از جوانه‌های عاری از پاتوژن از طرح جوانه‌های مرکبات، به ندرت دیده می‌شود. ویروئید اگزوکورتیس مرکبات (ceVd) می‌تواند همه انواع مرکبات را آلوده کند اما در بیشتر آنها بدون علامت است. علائم بیماری زمانی ایجاد می‌شود که جوانه آلوده روی پایه‌های حساس مانند پونسیروس تریفولیاتا، رانگپور لایم و گاهی اوقات سوینگل سیتروملو و سیترنج رشد کند. هیچ علامتی از اگزوکورتیس روی درختانی که روی پایه‌های راف لمون، پرتقال شیرین و نارنگی رشد می‌کنند، مشاهده نمی‌شود.

به عبارتی دیگر نارنج و نارنگی کلئوپاترا پایه های محتمل به بیماری اگزوکورتیس می باشند و ظهور این بیماری روی این پایه ها به ندرت و بسیار کم است و از آنجایی که در قدیم عموم مرکبات روی پایه نارنج پیوند داده می شدند این بیماری به صورت یک تهدید مطرح نبوده است .

تحمل سیترنج و سیتروملو به این بیماری متوسط است (پایه های نسبتا حساس).

پایه پونیسروس به این بیماری حساس می باشد.

ویروئید اگزوکورتیس Citrus exocortis viroid در ﺟـﻨﺲ Pospiviroid ﻭ در ﺧــﺎﻧﻮﺍﺩﻩ Pospiviroidae ﻃﺒﻘــﻪ بندی شده ﺍﺳــﺖ.

ﺩﺭ شمال ایران به خصوص در استان مازندران به دلیل انتشار ویروس ﺗﺮﻳــﺴﺘﺰﺍ (Citrus tristeza virus)، نهال های روی پایه پونسیروس و دورگه های آن نیز برای کاشت توصیه می شوند. باتوجه به حساسیت پایه های دیگر (سیترنج و سیتروملو و…) مرکبات به پوسیدگی طوقه و گموز و همچنین تولید محصول با کیفیت و کمیت پایین، به نظر می رسد در آینده پونیسروس و دورگه های آن جای اکثر پایه ها را بگیرند. ( تا سال 1404 که در آن هستیم اینگونه نبوده است).

درختانی که روی پایه پونسیروس رشد می‌کنند، بیشترین آسیب را می‌بینند و علائم پوسته پوسته شدن پوست و کوتولگی شدید معمولاً زمانی که درختان حدود ۴ سال سن دارند، بروز می‌کند .

وقتی پوسته پوسته شدن پوست رخ می‌دهد، به صورت ترک خوردن و کنده شدن پوست زیر محل اتصال پیوند ظاهر می‌شود.

درختانی که روی پایه سیترنج رشد می‌کنند، علائم را کمی دیرتر بروز می‌دهند و میزان کوتولگی درخت معمولاً به شدت پونسیروس نیست. درختانی که روی پایه سیترنج رشد می‌کنند، همیشه دچار پوسته پوسته شدن پوست نمی‌شوند.

در سایر پایه‌های حساس، علائم شامل کوتولگی درخت، زرد شدن تاج درخت و زوال عمومی درخت و گاهی پوسته پوسته شدن پوست پایه است. اگزوکورتیس هیچ تاثیری بر کیفیت میوه ندارد، اما به دلیل اینکه درختان را دچار کوتولگی می‌کند، عملکرد درخت را به شدت کاهش می‌دهد. نوع و شدت علائم به پایه و مقدار ویروئید اگزوکورتیس موجود در پیوندک و همچنین وجود سایر ویروئیدهای مرکبات در درخت بستگی دارد.

در مراحل اولیه این بیماری تراوش صمغ از محل تورم روی قسمت پایه درخت را خواهید داشت که ممکن است از زیر سطح خاک تا محل گره پیوند امتداد داشته باشد. پوست جدید در زیر تاول یا زخم تشکیل می شود و پوست خارجی به صورت عمودی پوسته پوسته می شود.

پوسته پوسته شدن زیر محل پیوند ویژگی شاخص این بیماری است.

برخی از درختان اسیب دیده 5-8 سال زندگی می کنند اما برخی از درختان طی 2-3 سال اول جان خود را از دست می دهند و می میرند. از دیگر نشانه های این بیماری وجود یک خط قهوه ای در محل پیوند است.

در نظر داشته باشید تفاوت خاصی بین علائم بیماری ویروئیدی و علائم بیماری ایجاد شده توسط ویروس وجود ندارد. اگزوکورتیس روی کیفیت میوه تاثیر ندارد اما چونکه از رشد درخت ممانعت می کند شدیدا باعث کاهش عملکرد می شود. بیماری اگزوکورتیس همانند بیماری ویروسی کاوانگومی و کیسه کور و همچنین پسوروز موجب کاهش عملکرد می شود.

نوع و شدت نشانه های این بیماری به نوع پایه، میزان ویروئید موجود در نهال و همچنین حضور ویروئید های دیگر بستگی دارد. افزایش دما می تواند نشانه های رشد و توسعه بیماری را تشدید کند.

ویروئیدها کوچکترین عوامل عفونی جهان هستند و از نظر ساختار مولکولی با ویروس‌ها تفاوت دارند، زیرا پوشش پروتئینی ندارند.

ویروئید اگزوکورتیس می‌تواند در همه انواع مرکبات وجود داشته باشد، اما علائم فقط زمانی بروز می‌کنند که جوانه آلوده روی پایه‌های حساس رشد کند.

ویروئید در شیره گیاه حمل می‌شود و می‌تواند از درختی به درخت دیگر از طریق جوانه زدن یا پیوند زدن و همچنین با استفاده از تجهیزات هرس و حاشیه‌سازی پخش شود. پیوند طبیعی ریشه درختان نیز می‌تواند ویروئید را بین درختان منتقل کند. اگزوکورتیس توسط حشرات مکنده شیره منتقل نمی‌شود، زیرا هیچ حشره ناقل شناخته شده‌ای برای این بیماری وجود ندارد. انتقال از طریق بذر ناشناخته است.

ویروئید اگزوکورتیس از طریق آوند آبکشی در گیاه منتقل می شود و از طریق جوانه گیری، پیوند زدن، هرس و تجهیزات سرشاخه زنی منتقل می شود.

علت بیماری زایی (مکانیسم پاتوژنیک) این است که زمانی RNA ویروس فعال می شود بعد از آن دیگر RNA های سلول مشغول همانند سازی برای ویروئید می شوند و در نتیجه پروتئین سازی در سلول میزبان پائین می آید و این کار موجب مرگ سلول های میزبان در آن منطقه می شود.

انتقال این بیماری به صورت مکانیکی نیز بسته به پیوندک مرکبات فرق می کند، به عنوان مثال انتقال ceVd بین لیموها آسان‌تر از انتقال آن بین لیمو به پرتقال یا پرتقال به پرتقال است. ویروئید اگزوکورتیس در برابر دمای بالا و شرایط خشک بسیار مقاوم است و می‌تواند برای مدت طولانی روی تجهیزات تکثیر و هرس آلوده باقی بماند.

تأیید بیماری با استفاده از تکنیک‌های آزمایش بیولوژیکی و آزمایشگاهی انجام می‌شود. آزمایش بیولوژیکی شامل قرار دادن جوانه درختان بالقوه آلوده در یک گیاه شاخص (بالنگ «اتروگ») است که در دمای بالا در گلخانه رشد کرده است. اگر جوانه به ویروئید اگزوکورتیس آلوده شود، بالنگ «اتروگ» علائمی از پیچیدگی شدید برگ به سمت پایین و کوتولگی و قهوه‌ای شدن رگبرگ‌ها را نشان می‌دهد . آزمایش آزمایشگاهی شامل استخراج ویروئید از بافت گیاهی بالقوه آلوده است. این عصاره از طریق تکنیک‌های جداسازی ژل (sPAGE) یا تکثیر ویروئید با استفاده از روش‌های مولکولی تجزیه و تحلیل می‌شود و سپس این محصول برای شناسایی توالی ژنتیکی ویروئید تجزیه و تحلیل می‌شود.

کنترل این بیمار همان پیشگیری است.

درختان مرکباتی که علائم اگزوکورتیس را نشان می‌دهند باید برای تأیید وجود ویروئید اگزوکورتیس آزمایش شوند.

هر درخت آلوده باید از باغ حذف و نابود شود تا ویروئید به درختان یا بلوک‌های دیگر منتقل نشود. تا حد امکان سیستم هرس ریشه باید حذف شود تا از جوانه زدن ریشه جلوگیری شود.

درختان آلوده به اگزوکورتیس نباید به عنوان منبع جوانه برای تولید درختان مرکبات استفاده شوند. هنگام خرید درختان مرکبات از نهالستان، همیشه از جوانه‌هایی استفاده کنید که برای بیماری‌های قابل انتقال از طریق پیوند، مانند آنچه توسط مرکبات فروخته می‌شود، آزمایش شده‌اند.

از آنجا که ویروس ceVd می‌تواند به صورت مکانیکی از طریق تجهیزات برش، هرس یا حاشیه‌زنی منتقل شود، این ابزارها باید در محلول ۱٪ سفیدکننده (۱٪ کلر موجود) استریل شوند.

reza malek

همه پست های نویسنده