نماتد ریشه گرهی خیار

Root-knot nematodes in cucumber

نماتدهاي پارازيت گياهي سالانه حدود صدها ميليارد دلار به محصولات كشاورزي مختلف در دنيا خسارت وارد مي‌كنند كه در اين ميان نماتدهای ريشه گرهی یكي از مهمترين و اقتصادي ترين نماتدهاي پارازيت گياهي هستند. تقریبا همه گیاهانی که در جهان، به‌عنوان منبع غذایی به شمار می‌روند، به این نماتد حساس هستند و به‌طور میانگین خسارت آن به محصولات کشاورزی حدود 5 درصد است، ولی در کشورهای درحال توسعه میزان خسارت آن بیشتر است. بیشترین خسارت را (25 تا 50 درصد) مزارع کوچک کشورهای درحال رشد تحمل می‌کنند. میزان خسارت این نماتدها در مناطق مدیترانه‌ای روی سبزیجات 11 تا 60 درصد برآورد شده است. آستانه خسارت نماتدها روی محصولات مختلف بین 0.5 تا ۱ تخم در گرم خاک تخمین زده شده است.

اين نماتدها انگل داخلي و غيرمهاجر هستند كه با نفوذ به داخل ريشه و با ترشحات آنزيمي مخصوص خود از جمله پروتئاز، متابوليسم ميزبان را به نفع خود و قارچ‌هاي بيماري زا تغيير مي‌دهند. گياه در عكس‌العمل با سنتز اكسين و ساير مواد، موجب بزرگ شدن سلول‌ها و ازدياد سلولي در نسوخ ريشه می‌شود و در نتيجه از حالت عادي خارج مي‌شود. در نتيجه موجب اختلالات ساختماني، فيزيولوژیكي و شيميايي در گياه می‌شود و كاهش شديد رشد گياه و خسارت اقتصادي هنگفت به گياهان آلوده را به دنبال دارد. ميزان خسارت ناشي از اين نماتدها به گياه ميزبان، جمعيت و گونه نماتد و شرايط زراعي وابسته است.

خیار توسط بسیاری از نماتدهای انگل گیاهی به‌ویژه نماتدهای ریشه گرهی که گاهی کاهش 60 درصدی محصول را سبب می‌شوند، مورد حمله قرار می‌گیرد.

نماتدهای ریشه گرهی تقریباً در همه جا یافت می‌شوند و عموما تنها آفت نماتد شناخته شده خیار ها هستند که در گلخانه کشت می‌شوند. نماتدها معمولاً با خاک یا مواد مالچ آلوده و در نشاها وارد می‌شوند.

علائم بیماری نماتد ریشه گرهی در خیار

رشد گیاه متوقف شده، زرد شدن و پژمردگی برگ‌ها در ساعات گرم روز مشاهده می‌شود. گیاهان به ندرت به دلیل آلودگی زود می‌میرند. گره‌هایی روی ریشه‌های آلوده ظاهر می‌شوند که تورم‌هایی ناشی از افزایش سلول‌ها و افزایش سرعت تقسیم سلولی هستند. گره‌ها مانع جذب آب و نمک به مقدار کافی می‌شوند و حاوی مراحل مختلف لارو های نماتد ریشه گرهی هستند. این باعث گره خوردن می‌شود و در صورت آلودگی محصولات ذرت، مارچوبه و پیاز، گره‌های ریشه ممکن است تشکیل نشوند، زیرا نماتد ماده به شکل مسطح و شبیه گلابی است. ضعف عمومی و مرگ برخی از گیاهان نیز مشاهده می‌شود که به دنبال زرد شدن در نتیجه آسیب به ریشه‌ها و تجزیه آنها رخ می‌دهد. همچنین اشاره شده است که سیستم ریشه کاهش می‌یابد و تارهای نازک ریشه تشکیل نمی‌شوند.

علائم بیماری در روی اندام‌های هوایی در ابتدا به‌صورت ضعف عمومی مانند علائم ناشی از کمبود مواد غذایی مثل کمبود آهن، زردی و پژمردگی برگ‌هاست و در نهایت به زوال تدریجی و کاهش محصول در آن‌ها منجر می‌شود. بوته‌های آلوده به این نماتد نسبت به سایر بیمارگرهای قارچی و باکتریایی خاکزی حساس‌ترند و در نتیجه خسارت ناشی از آن‌ها را افزایش می‌دهد. در اوایل رشد گیاه در صورتی که میزان جمعیت نماتد در خاک زیاد باشد، بوته‌میری نیز به وجود می‌آید. علائم بیماری در مواقع گرم سال به‌صورت پژمردگی دیده می‌شود که با خنک شدن هوا گیاه حالت شادابی خود را باز می‌یابد که نشان دهنده نامتعادل و ضعیف کارکردن ریشه‌هاست.

گیاهان آلوده از رشد باز می‌مانند و میوه کمی تولید می‌کنند یا اصلاً میوه‌ای تولید نمی‌کنند. آنها در هوای گرم به طور قابل توجهی پژمرده می‌شوند. گره‌ها یا گال‌های ریشه‌های آلوده معمولاً در محصولات گلخانه‌ای بسیار بزرگتر و بیشتر از محصولات مزرعه‌ای هستند.

علل بیماری نماتد ریشه گرهی در خیار

نماتدهای ایجادکننده بیماری چهار گونه از جنس Meloidogyne هستند که شامل گونه‌های M. javanica، M. incognita، M. arenaria و M. hapla می‌شوند. جنس‌های نر این نماتد کرمی شکل ولی جنس‌های ماده آن گلابی شکل هستند. نماتدهای ماده پس از جفت‌گیری یا حتی بدون جفت‌گیری با نماتد نر تولید تخم می‌کنند و تخم‌ها را در داخل یک کیسه ژلاتینی قرار می‌دهند. تخم‌ها ممکن است همگی یا برخی از آن‌ها در داخل یا خارج بافت ریشه گذاشته شوند.

عامل بیماری Meloidogyne hapla، یک انگل داخلی کم‌تحرک است. فقط لاروهای مرحله دوم (مرحله عفونی) و نرهای بالغ (که ممکن است نادر باشند) در خاک هستند. نماتدهای ریشه گرهی تقریباً در همه جا یافت می‌شوند. نماتدها معمولاً با خاک یا مواد مالچ آلوده و در نشاها وارد می‌شوند.

شرایط مناسب برای شیوع بیماری نماتد ریشه گرهی در خیار

بیماری نماتد ریشه گرهی در محیط‌های مرطوب و گرم شیوع می‌یابد. دمای مناسب برای مراحل مختلف رشد از ۲۷ تا ۳۰ درجه سانتیگراد متغیر است. این بیماری ممکن است در طول فصل سه تا پنج نسل تولید کند و هر نسل بسته به رطوبت خاک و دمای هوا به ۳۰ روز زمان نیاز دارد. تعداد نماتدها زمانی که دما به زیر ۱۵ درجه سانتیگراد یا بیش از ۳۳ درجه سانتیگراد می‌رسد، کاهش می‌یابد و رطوبت خاک برای تفریخ تخم و حرکت لاروها ضروری است.

چرخه توسعه بیماری نماتد ریشه گرهی در خیار

آنها در حضور نر یا بدون او تولید مثل می‌کنند، به این معنی که می‌توانند خود را بارور کنند و هنگامی که لاروها از تخم بیرون می‌آیند، مرحله دوم لارو ظاهر می‌شود که مرحله عفونی است که در خاک شنا می‌کند تا به ریشه‌ها حمله کند (در صورت عدم دسترسی به میزبان، این لاروها می‌توانند به حالت کمون بدون تغذیه در شرایط نامناسب بیش از یک سال به‌صورت زنده در داخل خاک دوام بیاورند) و در داخل بافت ریشه، پوست اندازی دوم رخ می‌دهد که منجر به مرحله سوم لارو می‌شود. سپس چندین پوست اندازی رخ می‌دهد که منجر به مرحله جوانی، یعنی نر و ماده می‌شود. گرده افشانی زمانی اتفاق می‌افتد که ماده آماده تخم گذاری می‌شود. او پشت خود را به سطح ریشه می‌کند تا تخم‌ها را در کیسه ژلاتینی قرار دهد. یک ماده صدها تخم می‌گذارد و پس از آن نر ریشه را ترک می‌کند. مراحل مختلف ممکن است در داخل ریشه باقی بمانند و منجر به گره‌ها و تورم‌ها شوند. چرخه زندگی تحت تأثیر عوامل اقلیمی قرار دارد و منبع عفونت در فصول متوالی است. از تخم‌هایی که در بقایای گیاهان آلوده از فصل گذشته یا در خاک یافت می‌شوند. این عفونت همچنین می‌تواند از طریق نهال‌ها و قسمت‌هایی از گیاهان وارداتی آلوده منتقل شود.

لاروهای سن دوم موجود در خاک و تخم‌های موجود در توده ماده ژلاتینی مترشحه توسط نماتد ماده در واقع مرحله عفونت‌زای نماتدهاست و از این طریق به‌وسیله ریشه و حرکت آب و انتقال خاک آلوده در منطقه منتشر می‌شوند. لارو سن دوم به‌محض برخورد با ریشه‌های فرعی گیاه میزبان به داخل آن نفوذ می‌کند. پس از تغذیه و پوست‌اندازی تحرک خود را از دست می‌دهد، متورم می‌شود و در داخل گیاه سر به طرف مرکز و دم به طرف خارج ریشه ساکن می‌شود، زندگی انگلی خود را شروع می‌کند. این لاروها پس از گذرانیدن دو سن لاروی دیگر بالغ می‌شوند.

نماتدهای نر که از سن سوم قابل تشخیص هستند، پس از بلوغ کرمی شکل متحرک می‌شوند، آنگاه از ریشه خارج و برای جفتگیری در داخل خاک اطراف ماده‌های چسبیده به ریشه به فعالیت می‌پردازند. نماتدهای ماده پس از جفتگیری اقدام به تخم ریزی می‌کنند. این نماتدها با استفاده از خاصیت دخترزایی بدون جفتگیری با نماتد نر قادر به تخم‌ریزی و تولید نماتدهای نر و ماده هستند و بدین ترتیب ادامه نسل می‌دهند. تشکیل یک نسل کامل انگل در حرارت 27 درجه سانتی‌گراد حدود 25 تا 28 روز طول می‌کشد.

خسارات ناشی از شیوع بیماری نماتد ریشه گرهی در خیار

این بیماری در نتیجه آسیب به ریشه‌ها که به دلیل رشد مراحل مختلف کرم‌ها در داخل بافت ریشه، عملکرد خود را از دست می‌دهند، خسارات اقتصادی قابل توجهی ایجاد می‌کند.

استراتژی کنترل بیماری نماتد ریشه گرهی در خیار

مدیریت نماتد ریشه گرهی خیار به‌دلیل داشتن میزبان‌های متعدد، خاکزی بودن و نبود سموم مناسب (از نظر کارایی و مقرون به‌صرفه بودن) بسیار مشکل است. با به‌کاربردن روش‌های پیشگیری و کنترل می‌توان از انتشار و گسترش بیماری در مناطق آلوده جلوگیری کرد.

روش های پیشگیرانه بیماری نماتد ریشه گرهی خیار

زمین آلوده را قبل از کاشت با نماتدکش توصیه شده درمان کنید، یا وقتی عفونت کشف شد، درمان بلافاصله انجام شود. در برخی از محصولات، اگر مشخص شود که زمین به نماتد آلوده است، درمان ۳ روز قبل از کاشت یا ۳-۷ روز پس از کاشت انجام می‌شود و درمان همچنین می‌تواند ۳۰ روز پس از کاشت انجام شود.

تیمار خاک با گرما یا مواد شیمیایی تدخینی به منظور از بین بردن منبع آلودگی، که تخم‌های موجود در خاک هستند.

شخم تابستانی نیز به کاهش تعداد نماتدها کمک می‌کند.

کاشت گونه‌های مقاوم و کاشت تله‌های گیاهی، مانند گل همیشه بهار، که کرم‌ها می‌توانند آنها را آلوده کنند اما به آنها اجازه رشد یا تولید مثل نمی‌دهند.

برای کاهش تعداد انگل های موجود در خاک، تناوب کشاورزی را دنبال کنید که شامل محصولاتی باشد که به این بیماری آلوده نمی‌شوند، مانند جو دوسر یا گندم.

افزودن مواد آلی به خاک برای تشویق میکروب‌هایی که با نماتدهای گره ریشه رقابت می‌کنند.

شخم زدن و خلاص شدن از شر علف‌های هرز.

روش های کنترل بیماری نماتد ریشه گرهی خیار

نشاءها را به مدت ده دقیقه با آب گرم با دمای ۵۰ درجه سانتیگراد تیمار کنید تا لاروهای آلوده از بین بروند. همچنین می‌توان آنها را با مواد ضدعفونی‌کننده شیمیایی تیمار کرد تا از گسترش عفونت به زمین‌های غیرآلوده جلوگیری شود.

پوشانیدن سطح خاک مرطوب با پلاستیک‌های شفاف به‌مدت 4 تا 5 هفته در طول تابستان، موجب افزایش دمای خاک تا میزان 52 تا55  درجه سانتی‌گراد می‌شود و تأثیر خوبی در کاهش جمعیت این نماتدها دارد. از این روش می‌توان برای ازبین بردن نماتد در خاک‌های آلوده قبل از احداث گلخانه استفاده کرد.

از آنجایی که فعالیت این عامل بیماری در خاک‌های سبک و ماسه‌ای بیشتر است و باعث افزایش خسارت می‌شود، با افزودن رس به بستر کشت میتوان بافت خاک را اصلاح کرد.

یکی از اصلی‌ترین روش‌های کنترل نماتدهای انگل، کنترل شیمیایی است که برای گیاهان با ارزش بالای کشاورزی صرفه اقتصادی نیز دارد؛

از جمله ضدعفونی خاک گلخانه قبل از کشت با سموم تدخینی مانند متام سدیم (واپام) به میزان 50 گرم در هر مترمربع خاک می‌تواند در کاهش جمعیت نماتد مؤثر باشد. پس از کاربرد متام سدیم باید بلافاصله زمین را آبیاری کرد، به‌گونه‌ای که رطوبت تا عمق 15 سانتی‌متری نفوذ کند و از پوشش پلاستیکی به‌مدت 48 ساعت استفاده شود. سپس به‌مدت یک تا دو ماه خاک باید هوادهی شود تا در این فاصله مسمومیت خاک برطرف شود

. همچنین استفاده از سم ولوم (فلوپیرام) در کشت‌های نشایی و مستقیم خیار قابل توصیه است.

سم ایمیسایفوس (نماکیک % SL 30 ) نیز در کنترل نماتد ریشه‌گرهی خیار همزمان با انتقال نشاء خیار با غلظت (2.5 لیتر در هکتار پشته) موجب کاهش 45 درصدی جمعیت نماتد شده است.

در گذشته از نماتد کش راگبی نیز استفاده می شد که امروزه (سال 1404 با شروع و شدت تحریم ها) کمتر در بازار وجود دارد.

عملکرد سم نماکیک به میزان 200 کیلوگرم در هکتار از فرم تجاری آن در گلخانه خیار آلوده به نماتد در دو استان تهران و خوزستان توانست جمعیت نماتد ریشه‌گرهی را به ترتیب تا 76.2 و 93.5 درصد کاهش دهد. به این معنا که کاربرد سم به میزان اشاره شده، قادر است تعداد گره روی ریشه‌ی خیار و جمعیت نماتد در خاک را به میزان قابل توجهی کاهش داده و در نتیجه باعث رشد بهتر بوته‌ها و افزایش عملکرد گیاه شود. زمان کاربرد این سم، یک هفته پیش از انتقال نشاء در پشته‌های کشت است.

اضافه نمودن گوگرد به خاک نیز موجب کاهش تولید مثل و کنترل نماتد های ریشه گرهی شده است.

اثر کنترل کنندگی عصاره‌های آبی و الکلی گیاهان رازیانه و گزنه دوپایه بر علیه نماتد ریشه گرهی (M. javanica) در گیاه خیار در شرایط گلخانه ای بررسی شد.عصاره‌های خام آبی و الکلی گزنه و رازیانه در غلظت های 100 و 200 ppm به ریزوسفر خاک گلدان ها به صورت مستقیم اضافه شد.عصاره‌ خام رازیانه تاثیر بهتری نسبت به عصاره گزنه داشت و بهترین تاثیر در کنترل نماتد با غلظت ۱۰۰ ppm عصاره آبی رازیانه حاصل شد.

مهار زیستی نیز می‌تواند گزینه­ مطلوبی برای کاهش مصرف ترکیبات شیمیایی محسوب شود. برای بررسی اثر عوامل مهار زیستی نماتد ریشه گرهی خیار، از زرشک قرمز (Berberis vulgaris L.) و نعناع­ فلفلی (Mentha piperita L.)، و باکتری‌های Bacillus subtilis وB. cereus استفاده گردید.کاربرد عوامل مهار زیستی باعث تغییر معنی‌دار تعدادی از شاخص‌های جمعیتی نماتد شدند. کمترین میانگین تعداد گال، توده تخم  و توده تخم در گرم ریشه در  تیمارهای کاربرد B. subtilis  و پودر خشک نعناع فلفلی و کم‌ترین فاکتور تولیدمثل و  تعداد لارو   در 100 گرم خاک در تیمارهای پودر خشک نعناع فلفلی و زرشک قرمز مشاهده شدند.

در یک آزمایش گلخانه‌ای مقاومت نسبی ده رقم رایج خیار شامل Al-Biruni F1، Borhan، Donia، Ivor، Jiroft F1، Karim F1، Katrina، Negin، Terminator و Tunca در برابر نماتد ریشه گرهی (Meloidogyne javanica) ارزیابی شد. به ازای هر گرم خاک، گیاهچه‌ها با پنج لارو سن دوم نماتد مایه‌زنی شدند. هفت هفته پس از مایه‌زنی، شاخص‌های مختلف رشدی گیاه و شاخص‌های تولیدمثلی نماتد مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که هیچ یک از رقم‌ها مقاوم نبودند ولی درجه حساسیت آن‌ها از نظر شاخص‌های تولیدمثلی نماتد متفاوت بود. بر اساس شاخص مقاومت، رقم Karim F1 نسبتاً حساس، Jiroft F1 و Ivor حساس و سایر رقم‌ها خیلی حساس ارزیابی شدند.

این مقاله که بعنوان نماتد ریشه گرهی خیار در وب سایت کشاورزی مالک www.malekagri.com بارگذاری شده است برش مختصری از معرفی این آفت و روش های پیشگیری و کنترل آن بوده است. لذا توصیه می شود برای دستیابی به اطلاعات بیشتر در این موضوع ، مقالات علمی خارجی و داخلی بیشتری را که در سال های اخیر چاپ شده اند مطالعه نمایید.

reza malek

همه پست های نویسنده